Schrijver in Frankrijk

Uit de cyclus Brieven aan Danièle C.

Willem van Toorn is dichter, romancier en vertaler. Hij heeft vele werken op zijn naam staan. Voor de dichtbundels Het landleven (1981) en Eiland (1991) ontving hij respectievelijk de Jan Campertprijs en de Herman Gorterprijs. In 2010 ontving Van Toorn de Groenveldprijs van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voor zijn bijdrage aan het debat over groene ruimte. In 2015 verschenen van hem een biografie van de uitgever Querido (Emmanuel Querido, een leven met boeken) en een essaybundel over Europese landschappen en de vrije markt, Zolang deze heuvels van aarde zijn, met foto’s door Ineke Holzhaus. Willem van Toorn overleed in de maand mei van het vorige jaar. Ineke Holzhaus stuurde me voor Schrijver in Frankrijk een nagelaten gedicht van hem, uit de cyclus Brieven aan Daniele C., onlangs uitgegeven door Atalanta Pers, in een bibliofiele uitgave. Binnenkort zal ook bij Querido een keuze uit Van Toorns gedichten verschijnen. Titel: ik maak je hierin aanwezig. Willem van Toorn bracht een groot deel van het jaar door in Frankrijk, in een dorpje in de Berry.

Elitair

Column door Caspar Visser ‘t Hooft

In de jaren zeventig was elitair een scheldwoord. Omdat ik een dubbele naam heb en ik algemeen beschaafd Nederlands heb leren spreken, met een Haags accent, was ik elitair. Ja, het woord werd te pas en vooral te onpas gebruikt, net als de woorden uitbuiter en bourgeois. Het waren de jaren van Den Uyl en de linkse leraren. Lange haren, t-shirts met daarop het hoofd van Che, Afghaanse jassen, Kickerschoen… Wat een verademing toen ik op m’n zestiende het Rijnlands voor het Haags Montessori Lyceum verwisselde! Daar mocht je zijn wie je was, wie elders voor elitair werd aangezien, was daar hoogstens een beetje excentriek, en dat werd gewaardeerd. Vrijheid blijheid. Elitair – het woord alleen al is een gruwel. Het komt uit het Frans, maar bij de Fransen wordt het adjectief ‘élitiste’. Dus als je consequent bent, moet je elitist zeggen. Hou op! Ja, hou op met je elitaire praatjes: in het Frans moet je – in het Frans moet je… Trouwens consequent zou je konsekwent moeten schrijven, want de spelling van de taal moet eenvoudiger, anders benadeel je mensen die weinig scholing hebben gehad. Enzovoort…

Waar boeken zijn…

Column door Caspar Visser ‘t Hooft

In mijn mooiste herinneringen komen meer dan eens boekhandels voor. Dit maak ik daaruit op dat sommige van mijn lievelingsboeken me als vanzelf doen terugdenken aan de plaats waar ik ze heb aangeschaft. Het is zelfs zo dat in mijn verbeelding deze plaats zich vermengt met de atmosfeer die de auteur in zijn boek heeft willen oproepen. Zo had je in de Vogezen, tussen Lunéville en St Dié, een dorp dat haast alleen uit tweedehands-boekhandels bestond. Een rommelig Lotharings dorp met brede, slecht verzorgde straten en pleinen en met grote, tot diep naar achter lopende boerderijen. Alles nogal vuil en ongeverfd. In deze boerenhuizen woonden geen boerengezinnen meer met hun koeien, varkens en kippen (al was een sterke mestgeur wel blijven hangen), oudere hippies met baarden en op sandalen hadden er hun kasten en dozen vol oude boeken in ondergebracht. Het dorp heet Fontenoy-la-Joûte. In de jaren dat ik in Nancy woonde was dit dorp voor mij de vaste bestemming van menig uitstapje. Bij een van deze oudere ‘baba cools’ heb ik een beduimelde pocket op de kop getikt die vervolgens een grote lieveling werd. Ik heb het over De witte garde van Mikhaël Boulgakov – in de Franse vertaling La garde blanche. Het winterse Kiev dat erin wordt beschreven is er gaan uitzien als dat sombere Lotharingse dorp, gelegen aan de voet van de donkere, een beetje dreigende Vogezen, en – omgekeerd – wanneer ik me het dorp voor de geest roep, dan blijkt het een buitenwijk te zijn van een grote stad in de grimmige jaren van de Russische burgeroorlog.   

Bardot

Column door Caspar Visser ’t Hooft

Ze was politiek incorrect, ze was tegen massa-immigratie, voor haar was een man een man en een vrouw een vrouw – voor eens en altijd, klaar. Poetin was in haar ogen geen monster, ze had zich niet tegen Corona laten inenten, ze had een hekel aan Macron. Dit laatste begrijp ik volkomen, over de rest laat ik me niet uit, want hoe genuanceerd je je ook over die zaken uitspreekt, er is altijd wel iemand die over een woord of zelfs maar een komma in je betoog struikelt – de persoon had er als een middeleeuwse inquisiteur, een Torquemada, op zitten wachten, nu kan de persoon eindelijk ‘dat kun je niet zeggen’ zeggen, bits en met een zuinig mondje. En toch, iedereen hield van haar. Omdat ze zo mooi was, omdat ze het vrolijke, zwierige Frankrijk belichaamde en ja – ook omdat ze zich zo weinig van het gekijf van moraliserende scheelkijkers aantrok. En omdat ze van dieren hield…

Vorstelijke Vogezen

Column door Caspar Visser ‘t Hooft

Wanneer ik door de Vogezen rondtoerde, daar naar wandelplekken zocht om mijn hond uit te laten, en zelf flink de benen te strekken, dan was ik in een stukje Duits gebied dat Duitser is dan Duitsland zelf. De aanduiding Duits heeft eigenlijk maar weinig te maken met Duitsland – dat wil zeggen met het Duitsland van de Federale Republiek van Willy Brandt en Helmut Kohl, van de  Autobahnen en de Mercedessen met dikke zakenlui erin, van de saaie stadswijken van het Wirtschaftswunder, van Derrick en Tatort. Nee, Duitsland, dat zijn Wälder, dat zijn heuvels met donkere, meeglooiende sparrenmassa’s (Tannenbaüme). In de dorpen hebben de huizen hoge puntdaken, gevels vol vakwerk en met voor de ruiten felrode geraniums. Ze omzomen pleintjes met in het midden een stenen waterput. De kroegen heten Krone of Zum Bähren. Enzovoort. En ga je dan van het ene dorp naar het andere, dan is de kans groot dat je op een douanepost stuit, omdat het ene dorp bij dit prinsdommetje hoort en het andere bij dat minuscule maar daarom niet minder soevereine graafschap. Tot de Franse revolutie was het noordelijke deel van de Elzas, met het aangrenzende Vogezenlandschap erbij, een lappendeken van vorstendommetjes: Hanau-Lichtenberg, Leiningen-Dagsburg, Salm, Nassau-Saarwerden… Ja, nu is het allemaal Frankrijk, maar wanneer ik daar rondtoer, dan waan ik me zo’n regerende prins of graaf van niet meer dan een paar heuvels waar het naar dennenhars geurt, en naar wild – maar dat ruikt alleen mijn hond – en van een paar dorpen en van een lustslot in de trant van Versailles, maar dan tien maal kleiner.